Podstawy prawa — co trzeba wiedzieć. Wyłączenie odpowiedzialności karnej
Są sytuacje, w których sprawca dokonuje czynu zabronionego, jednak ze względu na zaistniałe okoliczności… nie podlega odpowiedzialności karnej! Kiedy jest to możliwe?
Sytuacja 1: Obrona konieczna i przekroczenie granic
Obrona konieczna jest odparciem bezpośredniego, rzeczywistego i bezprawnego zamachu na jakiekolwiek dobro społeczne lub jednostki. Jednak pamiętaj, że obroną konieczną nie jest rażąco niewspółmierna reakcja na atak czy dokonywanie samosądu na sprawcy zamachu, który został już powstrzymany.
Co jednak stanie się w sytuacji, gdy ktoś przekroczy granice obrony koniecznej? W takim przypadku (np. gdy ktoś wybrał sposób obrony niewspółmierny do niebezpieczeństwa zamachu) sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary albo nawet odstąpić od jej wymierzenia.
Szczególnym przypadkiem niepodlegania karze jest sytuacja, w której sprawca przekracza granice obrony koniecznej, odpierając wdarcie się do domu albo na przylegający do niego ogrodzony teren. Taka osoba będzie jednak mogła zostać ukarana, jeśli przekroczenie granic obrony koniecznej było rażące!
Stan wyższej konieczności
Z kolei działanie w stanie wyższej konieczności to działanie w celu uchylenia bezpośredniego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem pod warunkiem, że dobro poświęcone przedstawia niższą wartość od dobra ratowanego (np. niszczenie mienia w celu ratowania życia), a niebezpieczeństwa nie można inaczej uniknąć!
Oczywiście w sytuacji zagrożenia trudno jest czasami ocenić wartość dobra ratowanego czy poświęcanego. Dlatego zgodnie z polskim prawem nie popełnia się przestępstwa, gdy poświęci się dobro, które nie przedstawia wartości oczywiście wyższej od dobra ratowanego.
Z kolei w razie przekroczenia granic stanu wyższej konieczności sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.
Procesy dotyczące obrony koniecznej oraz stanu wyższej konieczności niejednokrotnie są bardzo skomplikowane. Należy przyjrzeć się każdemu szczegółowi, aby ustalić, czy w tych wyjątkowych okolicznościach sprawca czynu powinien, czy wręcz nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej.
Sytuacja 2: Eksperyment naukowy
Prowadzący eksperyment naukowy nie zostanie pociągnięty do odpowiedzialności karnej, jeśli spodziewana korzyść badania ma istotne znaczenie poznawcze lub gospodarcze, a ponadto oczekiwanie rezultatu badań czy sposób przeprowadzenia eksperymentu są zgodne z aktualnym stanem wiedzy.
Udział tylko za wyraźną zgodą
Należy jednak pamiętać, że eksperyment jest niedopuszczalny bez zgody uczestnika, na którym jest przeprowadzany. Ponadto osoba biorąca udział w badaniu musi zostać należycie poinformowana o spodziewanych korzyściach i grożących ujemnych skutkach oraz prawdopodobieństwie ich powstania.
Uczestnik musi mieć również możliwość odstąpienia od udziału w eksperymencie na każdym jego etapie, lecz nie w każdym jego momencie. Na przykład pacjent wprowadzony w stan śpiączki może zrezygnować na każdym etapie badania, jednak co oczywiste nie ma możliwości odstąpienia od udziału w chwili, gdy jest uśpiony!
Sytuacja 3: Błędne przekonanie
Ponadto nie popełnia przestępstwa osoba, która dopuszcza się czynu zabronionego w usprawiedliwionym błędnym przekonaniu, że zachodzi okoliczność wyłączająca bezprawność albo winę – na przykład sprawca „uroił” sobie, że działa w ramach obrony koniecznej, a jego przekonanie, choć błędne, może zostać usprawiedliwione.
Tak samo nie popełnia przestępstwa osoba, która wykonuje czyn zabroniony, jednak na skutek usprawiedliwionych okoliczności jest nieświadoma bezprawności swojego czynu.
Do odpowiedzialności karnej nie może zostać także pociągnięta osoba, która wykonała czyn wypełniający znamiona czynu zabronionego, jednak uzyskała zgodę dysponenta dobrem (na przykład ktoś zgodził się na zniszczenie swojego mienia).
Nie popełnia przestępstwa osoba, która z powodu choroby psychicznej lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mogła w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Jednak, gdy sprawca sam wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie, lub ograniczenie poczytalności, może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej.
